Aplikacje
Poniższa lista to zbiór narzędzi, aplikacji i rzeczy, które mogą ułatwić bądź umilić życie osobom neuroróżnorodnym. Nie musisz używać i
Baza wiedzy
Treści dotyczące autyzmu, ADHD i innych neuroróżnorodności – od definicji, po metody i narzędzia. Niezależnie od tego, czy szukasz praktycznych porad, czy chcesz lepiej zrozumieć neuroróżnorodność, nasza baza wiedzy jest dla Ciebie.
Zasada 5 minut
Zasada 5 minut polega na przeznaczeniu zaledwie 5 minut na rozpoczęcie zadania, które wydaje się przytłaczające. Chodzi o to, żeby
Top-down i bottom-up
Top-down i bottom-up – dwa przeciwstawne sposoby podejścia do projektowania, rozwiązywania problemów lub organizowania informacji. Podejście top-down (z góry na dół)
Strawberry people
Metoda polega na celowym oznaczaniu i priorytetyzowaniu relacji, które są emocjonalnie bezpieczne, komfortowe i wzmacniające. W praktyce wygląda to tak:
SMART
SMART – metoda określania celów. Jest to akronim określający cechy celów: * S (Specific) – konkretne, jasno określone, * M (Measurable) – mierzalne, * A (Achievable)
Six Thinking Hats
Six Thinking Hats – (pol. sześć kapeluszy myślenia) technika stworzona przez Edwarda de Bono, która pomaga podejmować lepsze decyzje i analizować
Situation-Behavior-Impact
Situation-Behavior-Impact, SBI – model udzielania informacji zwrotnej (feedbacku) opracowany przez Center for Creative Leadership. Jest to ustrukturyzowane podejście, które pomaga przekazywać
Second-order thinking
Second-order thinking – (pol. myślenie drugiego rzędu) metoda podejmowania decyzji, która polega na analizowaniu nie tylko bezpośrednich skutków działania, ale także
Second brain
Second brain – pojęcie odnoszące się do systemu zewnętrznego przechowywania i zarządzania informacjami, tak aby mózg mógł się skoncentrować na kreatywności
Scaffolding
Scaffolding (rusztowanie poznawcze) to strategia wspierająca naukę, rozwój lub wykonanie zadania poprzez tymczasowe zapewnienie struktury, wskazówek lub narzędzi. Ułatwia ona
Rubber duck debugging
Rubber duck debugging – (pot. pol. metoda gumowej kaczuszki) nieformalny sposób debugowania kodu. Polega ona na tym, że osoba programująca, próbując
Reguła 80/20
Reguła 80/20, zwana również zasadą Pareto, mówi, że 80% wyników pochodzi z 20% przyczyn, aktywności, zasobów. Interpretacja tej zasady
Reguła 5/25
Reguła 5/25 – strategia koncentracji na najważniejszych priorytetach. Polega na zidentyfikowaniu 25 celów, a następnie wybraniu z nich 5 najważniejszych
Psychoterapia, psychoedukacja i coaching
Psychoterapia, psychoedukacja i coaching to różne metody, które mogą wspierać osoby z neuroróżnorodnością, ale każda z nich ma inny charakter
Pomodoro
Technika Pomodoro – metoda zarządzania czasem opracowana przez Francesco Cirillo w latach 80. Polega na podziale pracy na 25-minutowe sesje zwane
Planowanie i priorytetyzacja
Planowanie i priorytetyzacja – proces organizowania zadań w sposób umożliwiający ich skuteczne wykonanie. Priorytetyzacja pozwala skupić się na najważniejszych działaniach. Modele,
OODA
OODA – (Observe, Orient, Decide, Act) cykl decyzyjny opracowany przez Johna Boyda, stosowany w dynamicznych sytuacjach, strategii wojskowej, biznesie i rozwiązywaniu
Modele mentalne
Modele mentalne – wewnętrzne reprezentacje rzeczywistości zewnętrznej - sposób przedstawiania rzeczywistości w naszym umyśle. Są to uproszczone wyjaśnienia tego, jak coś
Mastermind
Mastermind – grupa osób o podobnych zainteresowaniach lub celach, które regularnie spotykają się, aby dzielić się wiedzą, doświadczeniami i pomysłami. Grupa
Macierz wpływu–wysiłku
Macierz wpływu–wysiłku – (ang. Impact-Effort Matrix) to narzędzie, które pomaga określić, które zadania i projekty są warte realizacji, a które
Macierz Eisenhowera
Macierz Eisenhowera – metoda zarządzania czasem, która pomaga oddzielić rzeczy naprawdę ważne od tych, które tylko wydają się pilne. Dzięki niej
Macierz decyzyjna
Macierz decyzyjna – narzędzie pomagające w podejmowaniu decyzji poprzez ocenę różnych opcji według kilku kryteriów. Często stosuje się skalę punktową, gdzie
LEGO® Serious Play®
Co to LEGO Serious Play? LEGO® Serious Play® to wszechstronna metoda wyzwalająca kreatywność, ułatwiająca komunikację i rozwiązywanie problemów. Choć na
Inwersja
Inwersja – sposób myślenia polegający na odwróceniu perspektywy problemu w celu znalezienia jego rozwiązania – zamiast pytać „Jak osiągnąć sukces?”, pytamy „Co
Gamifikacja
Gamifikacja – wykorzystanie mechanizmów znanych z gier (np. punktów, poziomów, nagród) w kontekście niezwiązanym z grami, np. w edukacji, pracy czy
First principles thinking
First principles thinking – (pol. myślenie od podstaw) to sposób analizowania problemów, który polega na rozkładaniu ich na najprostsze, fundamentalne zasady,
Design Thinking
Design Thinking, czyli myślenie projektowe, to innowacyjna i interdyscyplinarna metoda rozwiązywania problemów, która wywodzi się z obszaru projektowania. Opiera się
Checklista
Checklista – (pol. lista kontrolna) lista zadań lub punktów do sprawdzenia, używana do zapewnienia, że żadne istotne kroki nie zostaną pominięte.
Brain dump
Brain dump – (pol. czyszczenie umysłu/myśli, wyrzucanie myśli) technika polegająca na przelaniu wszystkich myśli, pomysłów i zadań na papier lub
Body doubling
Body doubling – (pol. dublowanie ciał, ciałowanie) metoda wspierająca produktywność, w której osoba wykonuje zadania w obecności innej osoby, co pomaga
Accountability partnership
Accountability partnership – (pol. partnerstwo odpowiedzialności / wydajności / produktywności) dynamiczna relacja między dwiema lub więcej osobami, które wspólnie pracują nad osiągnięciem celów
Autyzm
Autyzm – również ASD, zaburzenia ze spektrum autyzmu, spektrum autyzmu – złożone zaburzenie neurorozwojowe, cechujące się trudnościami w relacjach społecznych, komunikacji werbalnej
ADHD
ADHD – skrót od Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Czym jest ADHD? ADHD oznacza zaburzenie z deficytem uwagi/nadpobudliwością psychoruchową. To neurorozwojowe
Złożony zespół stresu pourazowego
Złożony zespół stresu pourazowego – (ang. cPTSD, Complex Post-Traumatic Stress Disorder) cPTSD jest odmianą PTSD, która rozwija się w wyniku długotrwałej
Zespół stresu pourazowego
Zespół stresu pourazowego – (ang. PTSD, Post-Traumatic Stress Disorder) zaburzenie psychiczne, które może wystąpić u osób, które doświadczyły lub były świadkami
Zaburzenia współwystępujące
Zaburzenia współwystępujące – sytuacja w której u tej samej osoby występują dwa lub więcej zaburzeń psychicznych. Szacuje się że 75% osób
Zaburzenia snu
Zaburzenia snu – szeroka grupa problemów związanych z jakością, długością oraz rytmem snu, które negatywnie wpływają na zdrowie, samopoczucie i funkcjonowanie
Zaburzenia rytmu dobowego
Zaburzenia rytmu dobowego – zaburzenie, w którym cykl snu nie jest dopasowany do warunków środowiskowych i obniża jakość życia. Często wśród
Zachowania opozycyjno-buntownicze
Zachowania opozycyjno-buntownicze – (ang. ODD – Oppositional Defiant Disorder) wzorzec utrzymujących się zachowań charakteryzujących się sprzeciwem wobec autorytetów, drażliwością, wybuchami gniewu, obwinianiem
Zaburzenia nastroju
Zaburzenia nastroju – grupa zaburzeń psychicznych charakteryzujących się długotrwałymi zmianami w emocjonalnym funkcjonowaniu. Obejmują depresję, chorobę afektywną dwubiegunową i inne stany,
Zaburzenia lękowe
Zaburzenia lękowe – (ang. anxiety disorders) grupa zaburzeń psychicznych, w których osoba doświadcza uczucia niepokoju, lęku, strachu, które mogą lub nie
Zaburzenia depresyjne
Zaburzenia depresyjne – grupa zaburzeń nastroju, w której osoba doświadcza wielu objawów, które w znaczny sposób obniżają jakość jej życia, takich
Wysokofunkcjonujący i niskofunkcjonujący
Terminy "wysokofunkcjonujący" (ang. high-functioning) i "niskofunkcjonujący" (ang. low-functioning) są nieformalnymi określeniami używanymi do opisania poziomu funkcjonowania
WWO
WWO, Wysoko wrażliwa osoba, Highly sensitive person, HSP – poppsychologiczny termin, nie oparty na badaniach naukowych, wypromowany przez Elaine Aron, w
Teoria łyżeczek
Teoria łyżeczek – (ang. spoon theory) metafora używana do wyjaśnienia, jak osoby z zaburzeniami, chorobami przewlekłymi, zmęczeniem czy niepełnosprawnością muszą zarządzać
Task switching i context switching
Task switching to przełączanie się między konkretnymi zadaniami, np. z pisania maila na wypełnianie formularza. Choć może chwilowo obniżyć efektywność
Stymulanty
Stymulanty, leki stymulujące – leki które stymulują (pobudzają) aktywność w niektórych obszarach ośrodkowego układu nerwowego, wpływając na produkcję, wychwyt zwrotny i
Stimy
Stimy – (stimowanie, ang. stimming, self-stimulatory behavior) zachowania autostymulacyjne. Są to powtarzalne ruchy, dźwięki lub inne zachowania, które pomagają osobie neuroróżnorodnej
Strategie kompensacyjne
Strategie kompensacyjne – sposoby, które osoby neuroróżnorodne rozwijają świadomie lub nieświadomie, aby radzić sobie z trudnościami wynikającymi z ich funkcjonowania. Pozwalają
Spiralowanie myśli
Spiralowanie myśli – zjawisko, w którym negatywne myśli, emocje lub zachowania eskalują i wzajemnie się nasilają, tworząc samonapędzający się cykl. Ten
Sezonowe zaburzenia afektywne
Sezonowe zaburzenia afektywne, choroba afektywna sezonowa – rodzaj zaburzeń depresyjnych, które charakteryzują się występowaniem objawów w określonych porach roku (najczęściej jesienią
Samorzecznictwo
Samorzecznictwo – (ang. self-advocacy) umiejętność i proces, w którym osoba świadomie mówi o swoich potrzebach, prawach i doświadczeniach, dążąc do lepszego
Samodiagnoza
Samodiagnoza – proces, w którym osoba sama identyfikuje u siebie objawy ADHD lub autyzmu, często poprzez samobadanie, lekturę literatury na temat
RSD
RSD, Rejection sensitive dysphoria – nienaukowe i niemedyczne określenie na nadmierną reakcję emocjonalną związaną z odrzuceniem, która de facto wynika zaburzenia
Ruminacja
Ruminacja – zjawisko, w którym osoba intensywnie i powtarzalnie skupia się na negatywnych myślach, emocjach lub doświadczeniach, często bez możliwości przerwania
Queer i niemonogamia
Tematy queerowości, niemonogamii i neuroróżnorodności często się przecinają, choć nie są ze sobą bezpośrednio powiązane. Zarówno osoby queerowe, jak i
Psychoterapia
Psychoterapia to proces, który pomaga w zrozumieniu siebie, radzeniu sobie z trudnościami i poprawie jakości życia. Istnieje wiele podejść terapeutycznych,
Przeciążenie sensoryczne
Przeciążenie sensoryczne, przebodźcowanie – (ang. sensory overload) to stan, w którym mózg otrzymuje więcej bodźców zmysłowych (takich jak dźwięki, światło, zapachy
Przeciążenie emocjonalne
Przeciążenie emocjonalne – (ang. emotional overload) stan, w którym intensywne emocje – zarówno pozytywne, jak i negatywne – stają się zbyt przytłaczające, by
Prokrastynacja
Prokrastynacja – czyli nieracjonalne odwlekanie zadań na później, mimo ryzyka negatywnych konsekwencji. Od zwykłego odwlekania odróżnia ją rozbieżność między podjęciem decyzji
Prekrastynacja
Nie mylić z prokrastynacją. Prekrastynacja – (ang. precrastination) zjawisko polegające na zwyczaju wykonywania zadań jak najwcześniej, często nawet wtedy, gdy szybkie
Paraliż decyzyjny
Paraliż decyzyjny – (ang. decision paralysis) trudności w podejmowaniu decyzji, wynikających z nadmiernego analizowania, zbyt wielu opcji lub problemów z priorytetyzacją,
Paraliż analityczny
Paraliż analityczny – (ang. analysis paralysis) stan, w którym osoba nadmiernie analizuje sytuację, rozważa zbyt wiele możliwości i szczegółów, co prowadzi
Overthinking
Overthinking – (pol. nadmierne myślenie) tendencja do obsesyjnego analizowania myśli, sytuacji lub przyszłych wydarzeń. Nie musi dotyczyć podejmowania decyzji – może skupiać
Oversharing i infodumping
Oversharing – (pol. nadmierne dzielenie się informacjami, wylewność informacyjna) zjawisko polegające na dzieleniu się nadmierną ilością osobistych, intymnych lub emocjonalnie obciążających
OCD
OCD, Obsessive-Compulsive Disorder – (pol. Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne) – zaburzenie psychiczne charakteryzujące się występowaniem obsesji (natrętnych myśli, obrazów lub impulsów) oraz kompulsji (powtarzalnych
Object permanence
Object permanence – (pol. stałość obiektu) to koncepcja z psychologii, która odnosi się do zdolności do rozumienia, że obiekty istnieją, nawet
Niepełnosprawność
Niepełnosprawność to stan, który wpływa na zdolność osoby do wykonywania codziennych czynności lub uczestniczenia w życiu społecznym na równi z
Mirroring
Mirroring – (pol. odzwierciedlanie) to mechanizm adaptacyjny, w którym osoba nieświadomie lub świadomie naśladuje sposób mówienia, gestykulację, mimikę czy zachowania społeczne
Meltdown i shutdown
Meltdown i shutdown to dwa różne sposoby reagowania na przeciążenie sensoryczne lub emocjonalne, często występujące u osób neuroróżnorodnych. * Meltdown – intensywna
Maskowanie
Maskowanie – (ang. masking) świadome lub nieświadome dostosowywanie swojego zachowania, mimiki, tonu głosu i reakcji społecznych, aby wpasować się w neurotypowe
Leki
ADHD nie można wyleczyć, można natomiast stosować farmakoterapię, psychoterapię i psychoedukację, aby pomóc zarządzać jego objawami. Farmakoterapia uznawana jest za
Kora przedczołowa
Kora przedczołowa – przednia część płatu czołowego w mózgu która odpowiada za kontrolę zachowania, uwagi, emocji i krytyczną ocenę. Jej działanie
Impulsywność
Impulsywność – skłonność do podejmowania nagłych, nieprzemyślanych i niezaplanowanych działań, często bez względu na konsekwencje.
Hiperfiksacja
Hiperfiksacja – o ile hiperfocus wiąże uwagę z konkretnym zadaniem, tak hiperfiksacja wiąże ją z bardziej szeroką ideą – to może być
Hiperfokus
Hiperfokus, hiperfocus, hyperfocus – stan w którym osoba z ADHD ma znacznie nie jest w stanie oderwać uwagi od zadania, którym
Zespół Tourette’a
Zespół Tourette'a (zespół Gillesa de la Tourette'a) – zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się tikami - mimowolnymi ruchami i
Funkcje wykonawcze
Funkcje wykonawcze to jak mózgowe "centrum dowodzenia", które pomaga nam organizować, planować i radzić sobie z zadaniami. Dzięki
Fobia społeczna
Fobia społeczna – intensywny lęk przed sytuacjami społecznymi, w których osoba boi się oceny, kompromitacji lub odrzucenia. Może prowadzić do unikania
Dyspraksja
Dyspraksja, zaburzenie koordynacji rozwojowej – (ang. DCD – Developmental Coordination Disorder), to zaburzenie wpływające na zdolność planowania i wykonywania ruchów. Może objawiać
Executive dysfunction
Executive dysfunction – (pol. dysfunkcja funkcji wykonawczych) w ADHD to trudności w zarządzaniu własnym zachowaniem, myśleniem i emocjami. Funkcje wykonawcze to
Dystymia
Dystymia – przewlekła postać depresji o łagodniejszym nasileniu, ale długotrwałym przebiegu (co najmniej dwa lata u dorosłych, rok u dzieci i
Decision fatigue
Decision fatigue (zmęczenie decyzyjne) to stan psychicznego wyczerpania spowodowany koniecznością podejmowania wielu decyzji, nawet pozornie błahych. Im więcej decyzji musimy
Choroba afektywna dwubiegunowa
Choroba afektywna dwubiegunowa, ChAD – (ang. bipolar disorder) zaburzenie nastroju, w którym występują naprzemienne epizody manii (nadmiernie podwyższonego nastroju, pobudzenia, impulsywności)
Dysleksja
Dysleksja – specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu u osób o prawidłowym rozwoju umysłowym. Jest spowodowana zaburzeniami niektórych funkcji poznawczych, motorycznych
Burnout
Burnout – (pol. wypalenie) stan wyczerpania emocjonalnego, psychicznego lub fizycznego, po długotrwałym narażeniu na stres wynikający z objawów ADHD. Częściej towarzyszy
Borderline
Borderline, zaburzenie osobowości z pogranicza, osobowość chwiejna emocjonalnie typu borderline – (ang. BPD – Borderline Personality Disorder) zaburzenie osobowości charakteryzujące się intensywną
Dyskalkulia
Dyskalkulia – specyficzne trudności w nauce matematyki i przetwarzaniu liczb. Osoby z dyskalkulią mogą mieć problemy z podstawowymi operacjami matematycznymi, rozumieniem
AuDHD
AuDHD – skrót oznaczający współwystępowanie autyzmu z ADHD. Kiedyś uważano, że się wzajemnie wykluczają, teraz okazuje się, że ich współwystępowanie wcale
Aleksytymia
Aleksytymia – trudność w rozpoznawaniu, rozumieniu i wyrażaniu emocji. Osoby z aleksytymią mogą mieć problem z określeniem, co dokładnie czują, oraz
ADHD tax
ADHD tax – nieformalny podatek od ADHD, czyli wszystkie dodatkowe koszty, które osoba z ADHD ponosi w związku z objawami. Mogą
Dysgrafia
Dysgrafia – zaburzenie wpływające na zdolność pisania, charakteryzujące się trudnościami w kształtowaniu liter, zachowaniu odpowiedniego odstępu między słowami oraz ogólną czytelnością
ADD
ADD – skrót od Attention Deficit Disorder, czyli wersji ADHD bez hiperaktywności. Obecnie wychodzi z użycia, a jego miejsce zajmuje ADHD
Zaburzenia neurorozwojowe
Zaburzenia neurorozwojowe – wszelkie zaburzenia, które powstają w okresie rozwoju mózgu (czyli w ciąży i przez pierwsze lata życia). Zaburzenia te
Baza wiedzy to miejsce, w którym znajdziesz zagadnienia związane z neuroróżnorodnością, m.in. ADHD i autyzmem, zaburzeniami współwystępującymi, a także narzędziami i metodami, które mogą być przydatne osobom neuronietypowym.
Neuroróżnorodność jest szerokim i złożonym tematem, a my chcemy, by rzetelna wiedza była łatwo dostępna i przystępnie podana. W naszej bazie wiedzy znajdziesz informacje o autyzmie, ADHD i innych neuroróżnorodnościach – od podstawowych definicji, po metody i narzędzia.
Naszym celem jest tworzenie przestrzeni, w której każdy może znaleźć coś dla siebie – niezależnie od tego, czy dopiero zaczynasz zgłębiać temat, szukasz wsparcia w codziennym życiu, czy chcesz lepiej zrozumieć neuroróżnorodność w kontekście edukacji i pracy.
Treści zawarte w bazie wiedzy są podstawowymi informacjami, które nie zastąpią specjalistycznej wiedzy, porady, diagnozy ani profesjonalnego wsparcia.
